Ksiazka Justyny Kowalskiej-Leder jest ksiazka wazna, odwazna, a i nowatorska. Wida´c to na tle wielu znaczacych przeciez publikacji dotyczacych Zaglady wydanych w Polsce w ostatnich latach, a moze wla´snie dopiero na tle tychze prac. Stanowi ´swietna i niezwykle sumienna rekapitulacje, ale i rewizje ustale´n dotychczasowych. Autorka wskazujac na zlozono´s´c relacji pomocowych proponuje perspektywe bada´n do tej pory na gruncie polskim nie podejmowana. Zwraca uwage na nieoczywisto´s´c kategorii epistemologicznych i kwalifikacji etycznych zazwyczaj uzywanych w opisie do´swiadcze´n granicznych. Wydobywa chetnie pomijana moralna ambiwalencje widoczna w postawach i w relacjach ofiar, ´swiadków i ratujacych. Równiez konsekwencje po - mijania splotu ambiwalencji czynnych w konstruowaniu krytycznego namyslu nad pamiecia indywidualna, namyslu nad uwiklana w historyczne zaszlo´sci pamiecia zbiorowa, a wreszcie nad debata publiczna na temat polskiego do´swiadczenia wojny i Zaglady. Te zabiegi prowadza do krytycznej refleksji nad pojeciami uzywanymi do konceptualizacji stosunku Zydów i Polaków (i odwrotnie) i nad emocjonalna intensywno´scia debaty - zarówno tej publicystycznej, jak i naukowej. Nie bez znaczenia jest tez i to, ze autorka podnosi role zaniedbywanych do tej pory czynników róznicujacych do´swiadczenia zwiazane z Zaglada, takich jak ple´c, wiek, stan cywilny, poziom edukacji, pochodzenie klasowe oraz czynniki osobowo´sciowe i psychologiczne - slowem, podkre´sla wage miejsca, z którego mówi i dziala podmiot ´swiadczacy/´swiadkujacy. (Prof. Marek Zaleski)