Instytut Bada´n Literackich Polskiej Akademii Nauk

Po raz pierwszy przemknela mi my´sl o tytulowej tematyce, gdy 12 wrze´snia 2001 roku, w dzie´n po zamachu na World Trade Center, ujrzalem na Krakowskim Przedmie´sciu orszak manifestacyjny prowadzony przez prominentnego polityka; uczestnicy nie´sli tabliczki z napisem: "Oto kara za ´swiat bez Boga" i ´spiewali religijne pie´sni. Zastanawialo mnie, do jakiej tradycji przypisa´c to wydarzenie i slowa na transparentach: do polskiej romantycznej, w której Bóg gotów jest w odwecie za ludzkie zlo i brak wiary wysadzi´c planete niczym Julian Ordon redute i w której Chrystus ratuje in extremis cywilizacje europejska, razac spojrzeniem jej destruktorów, takich jak Pankracy i jego wspólnicy, bohaterowie dramatu Krasi´nskiego? Czy tez bezpo´srednio do odwiecznego imaginarium karzacej opatrzno´sci, z którego do dzi´s jeszcze wyrastaja jak ´swiat dlugi i szeroki idee w taki czy inny sposób prowidencjalistyczne, dopuszczajace mozliwo´s´c interwencji boskiej zsylajacej katastrofe na ludzko´s´c za niepomy´slny i przez nia zawiniony obrót spraw ziemskich?

Czy nadszedl czas na widmowe przepisanie nowoczesno´sci? Czy powidoki i echa sa figurami naszej historii? Czy fantomowa ontologia pozwala pomy´sle´c inne formuly relacji miedzy zyciem a ´smiercia, podmiotem a obiektem, spojrzeniem a d´zwiekiem, jezykiem a rzeczywisto´scia? Oto pytania, które niczym pojeciowe zjawy powracaja w pó´znonowoczesnym ´swiecie. Ksiazka ta stanowi próbe sprostania archeologicznemu wymaganiu, jakie stawia przed nami problem spektralnej genezy aktualno´sci. Uzywajac narzedzi teorii krytycznej, psychoanalizy i dekonstrukcji, autor koncentruje sie wokól jednego dialektycznie rozumianego problemu, czyli widmowej ´zródlowo´sci do´swiadczenia oraz jego ´zródlowej widmowo´sci. Zarazem jednak, pracujac na konkretnych przykladach szeroko rozumianych tekstów kultury, wypracowuje strategie analityczna, dzieki której odslania sie wielo´s´c i niejednorodno´s´c widm, represjonowanych dotad przez kulture.

Et si l’avenir des études littéraires se jouait dans l’invisible ? Wszechobecna infrastruktura explore les coulisses numériques de la recherche, révélant comment les outils, les plateformes et les acteurs façonnent nos savoirs.

Ksiazka Doroty Siwickiej jest rewelacyjna z kilku powodów. Po pierwsze, laczy kartografie (geografie) z my´sleniem historycznym, literackim i wyobra´znia humanistyczna, co w naszych czasach nie zdarza sie czesto. Po drugie, bardzo celna wydaje sie metafora "paktu kartograficznego" jako odpowiednik "paktu autobiograficznego" Lejeune'a. Kartografia zawsze staje sie obrazem duszy, o czym wiedzial doskonale Benjamin, próbujac pisa´c Paryskie pasaze, i kiedy cytowal osiemnastowiecznych autorów francuskich. Dorota Siwicka w swojej znakomitej ksiazce pokazuje, w jaki sposób mapy staly sie krajobrazem duszy polskich romantyków. Po trzecie, w Mapach romantyków króluje znakomita metafora kulinarna, spajajaca "interdyscyplinarno´s´c" calego przedsiewziecia: gâteau des rois. Do podzielenia. Motyw analizowany przez Dorote Siwicka rygorystycznie i konsekwentnie. We wspólczesnej francuszczy´znie mówi sie: galettes des rois. W ´srodku galette tkwi feve - czyli ziarno. Analizy Doroty Siwickiej dotarly do feve, czyli do serca kartografii romantycznej. (Prof. Krzysztof Rutkowski)

Tematem niniejszej antologii nie jest obled rozumiany w duchu Nervala czy innych twórców romantycznych. O nim traktowala w duzej mierze ksiazka wydana w pierwszej serii "Biblioteki Romantycznej" - Ciemne drogi szale´nstwa Aliny Kowalczykowej. Autorami tekstów zamieszczonychtutaj sa wylacznie ci, którzy posluguja sie slowem "choroba". Najcze´sciej lekarze - twórcy rozpraw naukowych, opisów przypadków, ocen sadowych. Ale nie tylko. To równiez urzednicy pa´nstwowi, autorzy ustaw dotyczacych funkcjonowania szpitali publicznych, a takze zarzadcy szpitali prywatnych. Chcialam uwzgledni´c w ten sposób rózne sposoby funkcjonowania i wykorzystania wiedzy medycznej - pokaza´c, jak stawiano diagnozy, jak przebiegalo przyjmowanie oblakanych do szpitala, jak ich tam traktowano i na podstawie czego orzekano o niepoczytalno´sci. Psychiatria jednak jawi sie tu przede wszystkim jako jeden z jezyków sluzacych projektowaniu i podtrzymywaniu spolecznegoladu.

Ksiazka Zwierzeta na zakrecie, przygotowana przez Beate Mytych-Forajter, to antologia tekstów romantycznych, traktujacych o relacjach ludzi wieku XIX ze zwierzetami, podziwianymi, budzacymi fascynacje, ale takze stanowiacymi ´zródlo leku. Nieludzcy towarzysze daja do my´slenia i dziwia, dotrzymuja towarzystwa, nadto - karmia, ubieraja i transportuja czlowieka. Romantyczne teksty ujawniaja silny zwiazek z dzisiejszymi ogólno´swiatowymi tendencjami oraz rosnaca ´swiadomo´scia ekologiczna, pokazujac, iz to wla´snie wtedy, w wieku XIX ludzkie my´slenie o wzajemnych zalezno´sciach oraz powinno´sciach "weszlo w zakret", w którym pozostaje do dzi´s, w klinczu przeciwstawnych sil. Prof. Bachórz, recenzujac ksiazke, docenil wybór tekstów spoza literackiego kanonu: "[...] "Zakret" Beaty Mytych-Forajter ostentacyjnie sie obchodzi bez rymotwórstwa, w tym takze bez arcydziel romantycznej poezji. Jest on za to wymownie pamietliwy dla zapisów bogactwa i rozmaito´sci spostrzeze´n ´swiadczacych o coraz bardziej nadciagajacym poblizu naszych zmartwie´n ekologicznych i naszych tesknot wegetaria´nskich" (fragm. rec. wyd.)

Problem konfrontacji artysty z obca kultura stanowi jedno z kluczowych zdarze´n egzystencjalnych oraz wyzwa´n estetycznych Gustawa Herlinga-Grudzi´nskiego, który z powodów politycznych zdecydowal sie opu´sci´c Polske. Celem niniejszej ksiazki jest opisanie fenomenu inkulturacji pisarza z perspektywy historycznoliterackiej. Egzemplifikacja tego ogólnego problemu, ujetego od strony teoretycznej, bedzie wloski etap biografii i twórczo´sci Herlinga. W ksiazce autorka kre´sli obraz literatury wloskiej obecnej nie tylko w polskojezycznych publikacjach Grudzi´nskiego (ta perspektywa narzuca bowiem polonocentryczny punkt widzenia), ale równiez (a nawet: przede wszystkim) we wloskojezycznych szkicach oraz artykulach Herlinga, jedynie sporadycznie przywolywanych dotad w polskich opracowaniach - w polskim literaturoznawstwie pisarz istnieje wla´sciwie wylacznie jako twórca tekstów pisanych po polsku. Nie nalezy jednak zapomina´c, ze cze´s´c jego publicystycznego i recenzenckiego dorobku to prace pisane po wlosku i ze w pewnym momencie kontekst kultury wloskiej okazal sie w jego twórczo´sci dominujacy.

Czyja dzisiaj jest Zaglada? Marty Tomczok jest w moim pojeciu ksiazka ´swietna, znakomicie napisana, inspirujaca i pobudzajaca poznawczo, otwierajaca ciekawe ´sciezki literaturoznawczej refleksji. W kontek´scie stanu bada´n nad reprezentacjami Zaglady w polskiej prozie wspólczesnej jest praca wnoszaca nowe, oryginalne rozpoznania interpretacyjne. [...] tytulowe pytanie ksiazki brzmi dramatycznie w kontek´scie ko´nca ery pamieci i ery ´swiadków. Mamy do czynienia z gwaltowna i niekontrolowana erupcja post-pamieci, czy wrecz "post -post -pamieci", niejednokrotnie zdradzajacej historie dla wyrafinowanej polityki historycznej; prawde (rozumiana jako odpowiedzialno´s´c epistemologiczna i etyczna) dla post-prawdy; trud rozumienia i ryzyko samopoznania dla komfortu iluzyjnych autoafirmacji i tozsamo´sciowych mitów. Autorka jest niezwykle wyczulona na te wszystkie zjawiska, bada je nie tylko narzedziami do´swiadczonego historyka i krytyka literatury, antropologa kultury i popkultury, lecz takze w ostatecznym rachunku czlowieka zatroskanego - by sie tak wyrazi´c - o stan narodowej wyobra´zni, o kondycje Polaków. Ten moralny wymiar ksiazki Marty Tomczok uwazam za szczególnie cenny. (Prof. Jacek Leociak)

Zestawienie Hiroszima-Nagasaki i Holokaust budzi odmienne reakcje w Japonii i na Zachodzie. (...) Artykuly zawarte w ksiazce poruszaja nastepujace zagadnienia: 1) pamie´c i narracja o Zagladzie w Polsce, 2) recepcja Holokaustu i innych wydarze´n wojennych w Japonii, 3) dyskurs spoleczno-polityczny na temat zrzucenia bomby atomowej na Hiroszime i Nagasaki. Biorac za punkt wyj´scia te dwa wydarzenia: Zaglade oraz zrzucenie bomby atomowej, zamierzamy stworzy´c platforme do poszukiwania podobie´nstw i róznic miedzy pamiecia o II wojnie ´swiatowej, jaka funkcjonuje w przestrzeni krajów rózniacych sie polozeniem geograficznym, powojenna historia, geopolityka, jak Polska i Japonia.

Odtwarzamy poczatki polskiej narracji równoleglej do dokonujacej sie Zaglady. Analizujemy jej dominujace skladowe (dyskurs antysemicki, niemieckie barbarzy´nstwo i wina polska). Przedstawiamy tez odmienna, krytyczna diagnoze polskiego ´swiadka Zaglady oraz gro´znych przejawów antysemityzmu tuz po wojnie. Ich wspólnym ´zródlem okazuja sie trwale wzory kultury.

Kiedy czyta sie ten ogromny tom, trzeba od razu z podziwem wyzna´c: tutaj slowo "ksiazka" jest zbyt skromne, trzeba mówi´c o dziele. Dziele imponujacym nie tylko rozmiarami, ale - przede wszystkim - rozleglo´scia i wszechstronno´scia ujecia, zasiegiem uwzglednionych materialów, a takze - dociekliwo´scia w ich analizie, dokonywanej z róznych perspektyw, zawsze sie dopelniajacych. W konsekwencji ten wielki tom daje obraz nie tylko poszczególnych ogniw skladajacych sie na literature polska po´swiecona Zagladzie, ale takze przedstawia wizje calo´sci, jej przemian i ewolucji. Jest to zatem monumentalny podrecznik, ale zarazem takze dzielo o charakterze encyklopedycznym. (prof. Michal Glowi´nski)

Ksiazka Justyny Kowalskiej-Leder jest ksiazka wazna, odwazna, a i nowatorska. Wida´c to na tle wielu znaczacych przeciez publikacji dotyczacych Zaglady wydanych w Polsce w ostatnich latach, a moze wla´snie dopiero na tle tychze prac. Stanowi ´swietna i niezwykle sumienna rekapitulacje, ale i rewizje ustale´n dotychczasowych. Autorka wskazujac na zlozono´s´c relacji pomocowych proponuje perspektywe bada´n do tej pory na gruncie polskim nie podejmowana. Zwraca uwage na nieoczywisto´s´c kategorii epistemologicznych i kwalifikacji etycznych zazwyczaj uzywanych w opisie do´swiadcze´n granicznych. Wydobywa chetnie pomijana moralna ambiwalencje widoczna w postawach i w relacjach ofiar, ´swiadków i ratujacych. Równiez konsekwencje po - mijania splotu ambiwalencji czynnych w konstruowaniu krytycznego namyslu nad pamiecia indywidualna, namyslu nad uwiklana w historyczne zaszlo´sci pamiecia zbiorowa, a wreszcie nad debata publiczna na temat polskiego do´swiadczenia wojny i Zaglady. Te zabiegi prowadza do krytycznej refleksji nad pojeciami uzywanymi do konceptualizacji stosunku Zydów i Polaków (i odwrotnie) i nad emocjonalna intensywno´scia debaty - zarówno tej publicystycznej, jak i naukowej. Nie bez znaczenia jest tez i to, ze autorka podnosi role zaniedbywanych do tej pory czynników róznicujacych do´swiadczenia zwiazane z Zaglada, takich jak ple´c, wiek, stan cywilny, poziom edukacji, pochodzenie klasowe oraz czynniki osobowo´sciowe i psychologiczne - slowem, podkre´sla wage miejsca, z którego mówi i dziala podmiot ´swiadczacy/´swiadkujacy. (Prof. Marek Zaleski)

Punktem wyj´scia dla zawartych w tej ksiazce rozwaza´n byla potrzeba refleksji nad róznymi formami obecno´sci wieku XIX w naszej wspólczesno´sci. Palaca wydaje sie potrzeba przekroczenia dotychczasowych obiegów wiedzy o kulturze wieku XIX - swoista "próba scalenia" tego, jak ksztaltuje sie wiedza o tym stuleciu, a takze jak jest ono czytane, odbierane, przerabiane, wykorzystywane czy przywolywane w róznych obiegach i kultury - od wiedzy profesjonalnej, poprzez literature róznych nisz, popularyzacje, eseistyke, interpretacje filmowe i serialowe, internet czy gry komputerowe. Obecnie rozpoznania z obiegu naukowego slabo przenikaja do innych obszarów kultury - warto cho´c próbowa´c ten stan rzeczy zmieni´c. W centrum ksiazki znajduje sie najslynniejsza powie´s´c Boleslawa Prusa. Zanim jednak poruszy ona temat Lalki, po´swieca nieco uwagi jej autorowi, postaci nieco niedocenianej, uznawanej za nudna, a takze bohaterowi powie´sci, który wydaje sie bytem o zdecydowanie mocniejszym statusie w kulturze polskiej. Przy okazji dokonuje tez próby odczarowania bohatera, w którym zakochiwaly sie rzesze czytelników przez cale dziesieciolecia.

Najslynniejsza powie´s´c Stanislawa Lema oparta zostala na schemacie mitu o Eurydyce i Orfeuszu. Enigmatyczny liryk Aleksandra Wata jawi sie jako rewelacyjna gramatyka tworzenia sceny powtórnej utraty Eurydyki. Czeslaw Milosz jest autorem jednego z najbardziej odkrywczych odczyta´n historii orfejskiej, zarazem typowego dla naszej "´swieckiej epoki". W napisanym w czasie II wojny ´swiatowej dramacie Anna ´Swirszczy´nska podjela sie wlaczenia w dzieje podrózy do Hadesu postaci Orfeusza - bohatera wspólnoty, pozbawionego dotad wlasnej fabuly. Dramat o herosie projektowal tez ´smiertelnie chory Stanislaw Wyspia´nski; analogiczne zamierzenia snul w obozowych notatkach Konstanty Ildefons Galczy´nski. To tylko przyklady zaskakujaco bogatej i róznorodnej, a dotad w malym stopniu rozpoznanej polskiej recepcji opowie´sci o pierwszym arty´scie. Niniejsza monografia po´swiecona jest literaturze polskiej ostatnich stu lat, ale równiez wielowiekowym dziejom przemian mitu Orfeusza w sztuce Zachodu. Znale´z´c w niej mozna propozycje mitologicznej lektury dziel nieodnoszacych sie do fabuly wprost, refleksje nad alternatywna historia recepcji oraz przyszlymi losami tematu. W tekst wkomponowano 15 fragmentów kontekstowych, które dotycza istotnych elementów i klasycznych realizacji mitu: moga one by´c czytane w dowolnej kolejno´sci jako hasla dotad nieistniejacej encyklopedii orfejskiej.

Rekonstruujemy narracyjne sposoby budowania figury ´swiadka w wybranych tekstach kultury od wojny do wspólczesno´sci. Przedstawiaja one polskiego ´swiadka oddzielonego od hitlerowskich zbrodni jako niewinnego, bezradnego obserwatora, który "pomagal tyle, ile bylo mozna w tych warunkach". Przemilczaja jednak wplyw polskich zachowa´n na los Zydów, nasz wspóludzial w Zagladzie. Taka narracja nastawiona na obrone autowizerunku na dlugo zdominowala dyskurs publiczny oraz powszechna ´swiadomo´s´c. Pytamy o trwale obecne wzory kultury. Co rzeczywi´scie znaczylo by´c ´swiadkiem Zaglady w Polsce wtedy, ale takze co znaczy przez mijajace dekady do dzisiaj? Jak formowaly sie glosy krytyczne wobec apologetycznego wizerunku ´swiadka? Analizujemy nadal aktualna wspólobecno´s´c oraz rywalizacje obu tych nurtów w naszej kulturze. Wydanie angielskie: The Holocaust Bystander in Polish Culture, 1942-2015. The Story of Innocence, ed. Maryla Hopfinger, Tomasz Zukowski, Palgrave Studies in Cultural Heritage and Conflict, Palgrave Macmillan 2021.

Wraz z ko´ncem debaty jedwabie´nskiej zaczela wzbiera´c fala odrzucenia i rewizjonizmu historycznego. Daly o sobie zna´c rozmaite operacje przeprowadzane na polskiej pamieci, dyktowane checia powrotu do Polski niewinnej i bohaterskiej, której granice naruszyli Sasiedzi. Rozpoczela sie szarza w obronie dobrego imienia Polaków rzekomo pomawianych en masse o wspóludzial w zagladzie Zydów. Innymi slowy, po Jedwabnem nastapil backlash i o nim wla´snie mówi ta ksiazka. Jej glównym tematem jest bowiem reaktywna polityka historyczna, która w odpowiedzi na Jedwabne od kilkunastu lat prowadzi sie w Polsce, lecz jej adresatem jest równiez ´swiatowa opinia publiczna. Polityka ta nie jest wlasno´scia jakiej´s jednej partii politycznej. Aplikowana jest niczym lekarstwo bez wzgledu na to, która z nich akurat znajduje sie u sterów wladzy.

Przedmiotem ksiazki jest analiza wystepowania i charakterystycznych cech gotycyzmu w balladzie. Podjeta w pracy problematyka byla dotad poruszana w polskim literaturoznawstwie ogólnikowo, przede wszystkim przy okazji omawiania innych problemów zwiazanych z funkcjonowaniem i charakterem estetyki grozy i niesamowito´sci w kraju oraz teoretycznych rozwaza´n nad opowie´sciami balladowymi jako gatunku. Rezultatem tej analizy jest propozycja wprowadzenia do polskiego literaturoznawstwa terminu "ballada gotycka". Pojeciem tym zostala objeta grupa tekstów o charakterze balladowym, napisanych na przelomie XVIII i XIX wieku. Omawiany zespól wierszy jest niejednorodny wewnetrznie, gdyz wspóltworza go ballady, dumy, ´spiewy historyczne, elegie oraz dziela o charakterze rozmy´sla´n i duma´n. Wlaczenie do jednej kategorii wymienionych gatunków uzasadnione zostalo odwolaniem do ´swiadomo´sci krytyczno-genologicznej przelomu stuleci.

Ksiazka [...] opowiada o rezultacie spotka´n badaczy z uniwersytetów w Hamburgu, Warszawie, Poznaniu i z PAN, podczas których uformowala sie w dyskusji wazna i trudna materia, dotykajaca "historyzacji" tego, co pamietane. A ´sci´slej pamietania Zaglady w dwóch, mocno splecionych rodzajach przedstawie´n. To znaczy w organizowanych wokól dyskursu postkatastroficznego realizacjach memorialnych; w pomnikach, muzeach, osobach-´swiadkach (ich "pomnikowa" rola), równiez w literaturze, w plastyce, w filmie - takze w swoistych derealizacjach pamieci, tzn. w memorialnych przedstawieniach, które co´s ukazujac, co´s innego (albo to samo) zacieraja, wypieraja, redefiniuja, reorganizuja i - w istocie - dokonuja zabiegu anestezji/amnezji. U´spienia prymarnej pamieci, jej u-nieistotnienia. A definicyjnie trafny tytul, wiazacy miejsca pamieci i niepamieci (to co´s innego, niz nie-miejsca Marca Augé), wskazuje na rozmaite praktyki historyczne tego pamietania/uniepamietniania i na cala sfere osnuwanych wokól zaburzania pamieci takich praktyk-obrzadków, motywowanych róznie, psychospolecznie (wyparcie, poczucie winy) i historycznie (tzw. konkurencja pamieci), i religijnie ("rywalizacja" martyrologii), ale zawsze waznych i zawsze tez dalekich od politycznej niewinno´sci. (Prof. Andrzej Zieniewicz)

Prywatna historia poezjiMalgorzaty Baranowskiej, której niektóre odcinki ukazywaly sie wcze´sniej m.in. na lamach "Twórczo´sci" i "Tekstów Drugich", opublikowana zostala przez Wydawnictwo Sic! w 1999 roku i znalazla sie wkrótce na li´scie ksiazek nominowanych do nagrody "Nike". Przez ´srodowisko naukowe, poetów i wielbicieli poezji przyjeta zostala bardzo dobrze jako nowa propozycja lektury twórczo´sci wybranych przez autorke twórców, wykre´slajaca nie tylko specyficzna perspektywe interpretacji, ale takze przy noszaca scalajace spojrzenie na dwudziestowieczne dzieje polskiej liryki (w tle z dziewietnastym wiekiem i nie tylko). Przez ostatnie lata swojego zycia, walczac z ciezka choroba, Baranowska przygotowywala druga cze´s´c ksiazki, pt. Prywatna historia poezji i koniec wieku, która zamknela na krótko przed ´smiercia. Jest to kontynuacja ksiazki z roku 1999; ostatni znajdujacy sie tam zapis nosil date 15 marca 1997, pierwszy za´s zapis w ksiazce przygotowanej do druku - 16 sierpnia 1997. Swój specyficzny pamietnik przygód z poezja autorka zamyka na dacie 4 lipca 2005, przedluzajac tytulowy "koniec wieku" o wyraziste rozdanie nowego stulecia. (prof. dr hab. Ewa Paczoska)

Interesowaly nas zjawiska komentowane w polskiej i zagranicznej debacie publicznej jako znak przemiany ´swiadomo´sci spolecznej i "nowe otwarcie w stosunkach polsko-zydowskich" na przelomie pierwszego i drugiego dziesieciolecia XXI wieku. Pytali´smy, czy istotnie mamy do czynienia z nowa narracja o przeszlo´sci. Czy i jak dalece przeksztalcily sie warunki opowie´sci, a wraz z nimi zbiorowe imaginarium wspóltworzace spoleczno-kulturowa rame porzadkujaca wiedze rzeczowa, której dostarczaja badania nad Zaglada z ostatnich kilkunastu lat? Pytali´smy tez, czy i jak zmienilo sie wyobrazenie dominujacej wiekszo´sci o sobie samej oraz jej stosunek do wlasnej historii i tozsamo´sci. Czy nastepuje i na jakich warunkach przebiega inkluzja wszystkich poddanych dawniej antysemickiemu wykluczeniu? Ogladowi poddali´smy film Po-lin Jolanty Dylewskiej (2008), rekonstrukcje likwidacji getta w Bedzinie (2010), akcje Tesknie za toba Zydzie i Plonie stodola Rafala Betlejewskiego (2010), upamietnienia gettowego mostu nad ulica Chlodna w Warszawie (1996, 2007-2011) oraz warszawski Dom Kereta (2012). Analiza tych inicjatyw artystycznych i wydarze´n kulturalnych, powodowanych najlepszymi intencjami, sklonila nas do wniosku, ze glos mniejszo´sci wprowadzony do glównego nurtu dyskursu podlega ograniczajacym wymogom, naciskom i hierarchiom, które w duzym stopniu przypominaja dawne formy dyskryminacji. Co wiecej, opresja definicyjna w stosunku do mniejszo´sci - przeksztalcajaca podmiot w przedmiot - nie jest ani dekonstruowana, ani przezwyciezana. Przeciwnie: ma sie dobrze. Polega za´s na przemocy filosemickiej.

Rozprawa Andrzeja Karcza po´swiecona jest zjawisku wartemu refleksji, które nie znajdowalo dotad nalezytego uznania. Badacze zajmujacy sie pi´smiennictwem pozakrajowym po 1939 roku kierowali uwage przede wszystkim ku twórczo´sci literackiej czy poetyckiej, pomijajac niewatpliwa zasluge krytyki emigracyjnej w analizie twórczo´sci pisarzy polskich i obcych. Autor stawia czolo temu zaniechaniu, dokonujac analizy twórczo´sci krytycznej osób o róznych rodowodach intelektualnych i zainteresowaniach pisarskich, których kompetencje i dokonania nie budza watpliwo´sci co do trafno´sci dokonanego wyboru. [...] Autor daje dowód umiejetno´sci analizy twórczo´sci literaturoznawczej Terleckiego, Milosza i Herlinga-Grudzi´nskiego oraz znajomo´sci ich postaw wobec literatury. (fragm. recenzji prof. dr. hab. Rafala Habielskiego)

Godne podkre´slenia i wyróznienia jest to, ze w´sród istniejacych juz bada´n tego tematu Pawel Dobrosielski obiera droge odrebna i proponuje swoja wlasna autorska problematyzacje. (...) Jego podstawowym zamierzeniem jest nie tyle odtworzenie tego, co zostalo powiedziane w publicznych debatach wokól Grossa, ile raczej rozpoznanie warunków mozliwo´sci mówienia oraz lezacych u podstaw dyskursu regul jego wytwarzania. (...) Warto´s´c poznawcza pracy Pawla Dobrosielskiego, a takze jej wymiar heurystyczny oraz jej moc perswazyjna nie polegaja tylko na zgromadzeniu i uporzadkowaniu rozleglej bazy ´zródlowej, lecz przede wszystkim na trafnym, przekonujacym i nowatorskim jej sproblematyzowaniu. (...) Pawel Dobrosielski dokonal pionierskiego pod wzgledem zakresu ´zródlowego i przyjetej metodologii, w pelni autorskiego opracowania problematyki recepcji pism Jana Tomasza Grossa. (...) Powstala ksiazka, której znaczenie nie wyczerpuje sie tylko na opisie pewnych praktyk dyskursywnych, lecz odslania mechanizmy wytwarzania imaginarium spolecznego Polaków i profilowania narodowej tozsamo´sci, dla której do´swiadczenie Zaglady okazuje sie dziedzictwem czesto niechcianym, odrzucanym, na rózne sposoby oswajanym, ale przeciez - niezbednym. (Prof. Jacek Leociak)

Szkice mlodopolskie zawieraja pietna´scie tekstów napisanych na przestrzeni mniej wiecej trzydziestu lat. Calo´s´c rozpoczyna sie i ko´nczy nawiazaniem do Marcela Prousta, bo przeciez autor W poszukiwaniu straconego czasu to niemal rówie´snik Berenta, Staffa, Przybyszewskiego. I Stanislawa Wyspia´nskiego, rzecz jasna, który jest ukrytym bohaterem zbioru. A prócz niego - Miriam, Rittner, Ostrowska, Reymont, Mici´nski... Zamiast Zeromskiego - jego wielki temat, zaborcza szkola, znana najlepiej z Syzyfowych prac. I jeszcze próba odpowiedzi na pytanie, co zdarzylo sie w roku 1890, oraz przypomnienie najpiekniejszych ksiazek Mlodej Polski (przynajmniej niektóre spelnilyby moze marzenia Miriama i Prousta o arcydzielach sztuki edytorskiej drukowanych na eleganckim papierze, efektowna czcionka, z szerokimi marginesami i artystycznymi okladkami).

Wojna i okolice Slawomira Buryly stanowi cze´s´c szeroko zakrojonego opracowania tematyki wojennej w literaturze polskiej, zmierzajacego ku syntezie problemu. Buryla jest dzi´s najwybitniejszym znawca literatury polskiej dotyczacej wojny i okupacji oraz najaktywniejszym zwolennikiem jej kompleksowego opracowania. Przynajmniej od pieciu lat - poczatek tej refleksji przypada na wydane w 2013 roku Tematy (nie)opisane - zglasza konieczno´s´c sproblematyzowania pi´smiennictwa po´swieconego drugiej wojnie ´swiatowej i czyni to zarówno jako przyszly autor takiej syntezy, jak i metodolog. (Dr hab. Marta Tomczok) Wojna i okolice w idei calo´sciowego ukazania nieznanych problemów albo ponownego siegniecia po juz poruszane pytania i watpliwo´sci badawcze, usytuowania ich na szerokim tle historycznoliterackim, spoleczno­-politycznym i kulturowym, nawiazuje do zamyslu przy´swiecajacego moim poprzednim ksiazkom: Tematom (nie)opisanym, Wokól Zaglady oraz Rozrachunkom z wojna.

Ksiazka po´swiecona jest procesom przemian tozsamo´sci kobiet w Polsce po 1989 roku, zarejestrowanym we wspólczesnych tekstach kultury: w literaturze pieknej, (auto)biografistyce, kulturze popularnej, publicystyce. Moment przeciecia ról genderowych i narodowych jest tu kluczowy: pytaniu o role kobiet w warunkach polskiej demokracji po 1989 roku towarzyszy pytanie o to, czym rózni sie ona od roli wyznaczanej Polkom w poprzednich okresach historycznych, oraz o dzialania, które one same podejmuja w celu wypracowania calkiem nowych ról - tych na miare sytuacji, w której znajduje sie dzi´s Polska. Analizy tozsamo´sci kobiet usytuowane sa na szerszym tle przemian, którym podlega cale polskie spolecze´nstwo, rzucone po 1989 roku na glebokie wody wolnego rynku, globalnej polityki, a zarazem uwiklane w wewnetrzne spory wokól historii, pamieci, tradycji. Autorka korzysta z narzedzi krytyki feministycznej do analizy tekstów literackich autorstwa kobiet, ale tez do analizy samego dyskursu feministycznego w Polsce po 1989 roku. ´Sledzac mechanizmy konstruowania spolecznych ról kobiet, tropi uwiklanie owych ról w relacje wladzy, od której nie jest wolny takze feminizm.

Nasza pamie´c (indywidualna, rodzinna, ´srodowiskowa...), pamie´c kazdego, kto nie dosiega PRL-owskiego do´swiadczenia, wydaje sie trwale podzielona - i to w obu naraz znaczeniach tego slowa. Po pierwsze dlatego, ze rozdziela, odróznia, izoluje to, co jest prawda naszego do´swiadczenia, od do´swiadczenia bedacego (pono´c) powszechnym udzialem - i to ostatnie kontestuje, subwersywnie podkopuje, rozklada na zatomizowana konstelacje indywidualnych przypadków czy ´swiadectw. Po drugie, jest to jednak przeciez pamie´c podzielona z innymi - w tym sensie, w jakim podziela sie czyj´s los czy czyje´s zdanie; a wiec taka, która ma udzial, która uczestniczy w ponadjednostkowym, a moze tez i w jego wytwarzaniu... Wyglada, ze wszedzie tam, gdzie - jak to w kulturowej pamieci i kulturze w ogóle - nie potrafimy oddzieli´c "nagich" faktów od ich warto´sci i znacze´n (tego, o czym sadzimy, ze sie wydarzylo, od tego, co sie faktycznie wydarzylo), ustali´c, czym naprawde bylo to, co bylo, tam wie´z jednostkowego i wspólnotowego nie tworzy homogenicznej calo´sci, lecz raczej rodzaj wezla czy splotu, w którym odmienno´sci i powinowactwa sa nawzajem dla siebie czynnikiem zarazem jedno´sci i odróznienia; czynnikiem, który antagonistycznie spaja podzielona wspólnote naszej pamieci. (prof. Ryszard Nycz)

Pierwszym watkiem, który przewija sie przez cala antologie, jest skazenie rozrywek niewola. Wida´c te niewole jawnie w zestawieniu relacji prasowych z carskich uroczysto´sci z pamietnikami. Tam, gdzie oficjalnie brzmi entuzjazm, w rzeczywisto´sci istnieje przymus i wojsko w krzakach. Zagraniczne diwy operowe klaniaja sie wladzy, od´spiewujac ze sceny hymn Boze, chro´n cara. W okresach powsta´n narodowych czy otwartych zatargów z zaborca zamieraja bale, a nieprzestrzegajacym niepisanego zakazu wybija sie szyby. Drugim watkiem antologii jest nowoczesno´s´c. Zapowiada ja zauwazalny juz na poczatku XIX wieku wzrost znaczenia miast jako centrów kultury - moze jeszcze nie z masowym, ale juz licznym i anonimowym odbiorca atrakcji oferowanych przez antreprenerów. A ugruntowuje - szybki rozwój poligrafii, oferujacy rozmaite druki, nuty, ilustracje, co oznacza ciekawsze gazety, sluzace nie tylko informacji, ale i popularnej rozrywce. Prasa stala sie niezbedna dla artystów, gdyz wiekszo´s´c z nich musiala liczy´c tylko na siebie - mecenat odchodzil juz do przeszlo´sci. Pojawily sie wtedy tez zabawy karnawalowe na kolei zelaznej i jej dworcach.

Trzy slowa klucze [...] kobieta, historia, literatura - tworza bardzo ogólna i pojemna rame dla siedemnastu [...] zgromadzonych tu artykulów, podzielonych na cztery grupy tematyczne (cze´sci). [...] cze´s´c pierwsza wprowadza w problemy kobiecego widzenia historii i definiowania kobieco´sci "w jej historycznych i narodowych odmianach", cze´s´c druga skupia sie na kobiecych bohaterkach utworów "odwolujacych sie do wydarze´n historycznych", cze´s´c trzecia po´swiecona jest polskim powojennym emigrantkom, a czwarta zawiera szkice "zwiazane z kobiecymi relacjami literackimi odnoszacymi sie do waznych momentów historycznych". [...] Kompozycja ta - przypominajaca bricolage - ma [...] niepodwazalna zalete: staje sie ´zródlem zaskocze´n. [...] Nieoczywisto´s´c [...] sasiedztw moze dziwi´c, ale zarazem daje do my´slenia, co jest zreszta wla´sciwo´scia wiekszo´sci rozpraw i studiów autorstwa Bozeny Karwowskiej. (Prof. Ewa Kraskowska)

Ofelizm nie jest pojeciem analogicznym do hamletyzmu. Oznacza rodzaj wizualnego jezyka, który wylania sie na przelomie XVIII i XIX wieku i rozwija niezaleznie od teatralnych reprezentacji, za podstawe majac nie sceny z udzialem Ofelii, lecz przedstawienia jej ´smierci. Przyjelo sie uwaza´c, ze te wizerunki ciala mlodej kobiety w otoczeniu kwiatów i/lub wody wcielaja mizoginiczne wyobrazenia, które kobieco´s´c ujmuja w kategoriach szale´nstwa, nieujarzmionej seksualno´sci, przynalezno´sci do sfery natury. Ksiazka Ofelizm. Romantyczne zawlaszczenia, feministyczne interwencje wyrosla z przekonania, ze w ofelizmie od poczatku istnialo i nadal istnieje kilka nurtów. Tematem zamieszczonych w niej studiów sa przedstawienia kobiecego (niekiedy ukobieconego) ciala, w których woda i kwiaty sluza rozsadzeniu tradycyjnych narracji i zakwestionowaniu dualizmu plci, opozycji natury i kultury, porzadku opartego na hierarchiach. Omówienia wybranych tekstów, obrazów i inscenizacji tworza tu alternatywna historie ofelizmu, w której stawka jest pytanie o jego wywrotowy potencjal.

Ple´c i naród: Trans/lokacje to projekt bedacy cze´scia przeobrazajacych sie, nowoczesnych studiów nad modernizmem, inspirowany szybko rozwijajaca sie teoria gender i analizujacy teksty literackie ze szczególnym uwzglednieniem twórczo´sci poetyckiej. Wybór autorek i autorów, którymi sie tutaj zajmuje - Maria Komornicka, znana nastepnie jako Piotr Odmieniec Wlast (1876-1949), Else Lasker-Schüler (1869-1945) i Mina Loy (1882-1966) - to wynik rozwoju transnarodowych studiów nad modernizmem, dla których glówna inspiracja byla z kolei my´sl postkolonialna i które za Dipeshem Chakrabartym mozna nazwa´c "prowincjonalizacja Europy".

Ksiazka Poetyka rozkwitania. Róznica plciowa w filozofii Luce Irigaray jest pierwsza w Polsce monografia naukowa po´swiecona my´sli Luce Irigaray - jednej z najwybitniejszych dwudziestowiecznych filozofek i przedstawicielek poststrukturalistycznej francuskiej formacji intelektualnej. Wprowadzajac róznice plciowa (sexuate difference) jako pojecie do filozofii, Irigaray nie tylko zrewolucjonizowala my´slenie o dominujacej w dyskursie filozoficznym ekonomii reprezentacji, lecz nade wszystko wytyczyla nowe ´sciezki badawcze, jakimi podazaja wspólczesne dyskursy emancypacyjne, gdyz obnazyla mechanizmy wymazywania i neutralizowania plciowo´sci w kulturze, w dyskursie naukowym i w jezyku. Róznica plciowa - która funkcjonuje jako kluczowe pojecie Irigaria´nskiej refleksji - stanowi wyzwanie nie tylko dla psychoanalizy i filozofii, ale tez dla wspólczesnych teorii feministycznych, a takze dla dyskursów posthumanistycznych i ekokrytycznych. Irigaray udowadnia, ze ilekro´c mowa o wszelkich dyskursach odmie´nczych, w których pytanie o róznice plciowa zostaje zmarginalizowane, mamy do czynienia z dominujacym w logice Tego Samego mechanizmem neutralizacji, który pociaga za soba wymazanie pytania o materialna sprawczo´s´c uciele´snionych i tym samym uplciowionych podmiotów, bytów i mniejszo´sci, uniemozliwiajac ich samoreprezentacje i pozbawiajac politycznej zdolno´sci do zrzeszania sie.

Radziecko´s´c i ameryka´nsko´s´c to pola znaczeniowe, które rzadko zazebiaja sie w polskich wyobrazeniach, a raczej stale opieraja sie na pozimnowojennym binaryzmie. Tymczasem literatura bedaca tematem niniejszej ksiazki konfrontuje z soba obrazy, mity i fantazmaty dotyczace Stanów Zjednoczonych z jednej strony oraz Rosji i Zwiazku Radzieckiego z drugiej.